VITABERNA

 

 


Pastoraal atelier

Levoland 

Relimarkt

Bronnenmagazijn

 
SPRAAKVERWARRING ALS GODSGESCHENK

Toen Jahwe neerdaalde om de stad en de toren die de mensen bouwden in ogenschouw te nemen, zei Hij: "Nu zijn ze n volk en spreken zij allen dezelfde taal. Wat zij nu doen is nog maar een begin; later zal geen enkel van hun plannen meer te stuiten zijn. Laten Wij neerdalen en verwarring brengen in hun taal, zodat de een niet meer verstaat wat de ander zegt." En Jahwe dreef hen vandaar naar alle kanten de hele aardbodem over, en er kwam een einde aan de bouw van de stad.
(Genesis 11, 5-8)

Door de eeuwen heen hebben bijbelse verhalen en gebeurtenissen vele kunstenaars over de hele wereld inspiratie geboden voor hun artistieke expressie. Onder hen ook de Nederlandse kunstenaar Johan Herman Isings; geboren in Amsterdam (1884) en in 1977 op 93-jarige leeftijd overleden. Isings verwierf zich in het Nederlandse onderwijs grote faam door zijn tientallen wandplaten met historische taferelen. Tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 en direct daarna vervaardigde Isings voor zijn uitgever J.B. Wolters in Groningen een serie van 60 schitterende bijbelplaten: 54 aquarellen in goud-bruin sepia en 6 in kleur. Verkleind en in zwart-wit kregen deze aquarellen een illustratieve plaats in De Bijbel behandeld voor jonge mensen (1949-1952) van Wolf Meesters. Kort na het overlijden van Isings bracht uitgeverij De Vuurbaak in Groningen een prachtig album uit, waarin de gehele serie bijbelplaten in de orspronkelijke kleur en bijna alle op ware grootte zijn afgedrukt. Op n van de quarellen bracht Isings de legendarische torenbouw van Babel en de spraakverwarring in beeld.

 

Dreigende en donkere onweerswolken hebben zich samengepakt boven de immense bouwwerken die de lucht in priemen. Er is zwaar weer op komst. De eerste bliksemschicht heeft zijn weg naar het gebouwencomplex reeds gevonden. Op het bouwterrein heerst grote chaos. Over de rand van de mengkuipen druipt nog wat asfalt, maar verder zijn ze leeg. Een zwaarbeladen materiaalwagen met twee dromerige ossen ervoor staat klaar om gelost te worden, maar wordt door niemand meer opgemerkt. Her en der liggen wat stenen verspreid op de grond, de bouwkranen zijn onbemand en verlaten. Een lange rij werklui daalt hals over kop de trappen af. Arbeiders lopen elkaar in de weg, zijn druk bezig hun biezen te pakken en nemen mee wat ze denken nog te kunnen gebruiken: ladders, planken, speciebakken, gereedschap. Een van hen zadelt alvast zijn kameel. De verwarring is op de gezichten van de werkmannen af te lezen. Enkele leidende figuren proberen luid schreeuwend en gebarend met hun stok mensen die elkaars taal spreken om zich heen te verzamelen in een poging de orde te herstellen. Tevergeefs, want de arbeiders houden het voor gezien en blazen massaal de aftocht. Samenwerking is kennelijk niet meer mogelijk, de onderlinge communicatie is totaal geblokkeerd. Het werk is stilgevallen, het bouwproject met onmiddellijke ingang gestopt.

In de meest gebruikelijke en traditionele interpretaties van het levendige en fantasierijke verhaal over de spraakverwarring tijdens de torenbouw van Babel ("poort der goden") is vrijwel altijd het accent gelegd op het bestraffen van de menselijke arrogantie: God neemt revanche en stuurt de onderlinge samenwerking in de war om een einde te maken aan de overmoedige plannen van de torenbouwers. Spraakverwarring als een soort vergeldingsmaatregel. Taal is immers een van de belangrijkste essenties van het mens-zijn, en onontbeerlijk voor het voortleven en doorgeven van tradities.

Een verrassend andere interpretatie van dit verhaal geeft Ellen van Wolde, hoogleraar exegese aan de Tilburgse universiteit. Om te voorkomen dat mensen gaan klitten en op een kluitje blijven zitten, verspreidt God hen over de aarde en laat hen verschillende talen spreken. Alleen z kan de aarde bewerkt, gevuld en beheerd worden. Van Wolde ziet de verscheidenheid aan talen derhalve als een voorwaarde voor de verspreiding van mensen op aarde. Ook Nico ter Linden kijkt in zijn eerste deel van Het verhaal gaat middels een schitterende hervertelling met dezelfde ogen naar het verhaal van de torenbouw: het is uitdrukkelijk Gods bedoeling dat de mensen vanuit 'Babbeldam' uitwaaieren over de wereld en elders hun bestaan opbouwen.
Je zou kunnen zeggen: God grijpt als het ware hoogstpersoonlijk in om een einde te maken aan het Ene Grote Verhaal. Een ingreep waardoor mensen de kans krijgen zich mondiaal en in vrijheid te ontwikkelen, hun eigen verhaal te vertellen en onderling uit te wisselen..

Onze maatschappij verandert snel. Wat vandaag technisch zeer geavanceerd heet, is morgen hopeloos achterhaald. Betalen met de pinpas is over een tijdje alweer ouderwets, de laptop met Windows Vista die je vandaag koopt is morgen weer bijna verouderd. En wie gaat er nog zonder mobiele telefoon op stap? Moderne communicatiemiddelen hebben de wereld tot een dorp gemaakt, waar nieuws zich via e-mail en Internet als een lopend vuurtje verspreidt.
Al deze nieuwe technologische ontwikkelingen die hun toepassing vinden in de samenleving creren nieuwe mogelijkheden, maar brengen ook nieuwe moeilijkheden en vragen met zich mee, waar we ons geleidelijk aan van bewust worden. Het is inherent aan vernieuwings- en veranderingsprocessen dat de lucht dan wel eens betrekt en de barometer daalt, dat de spraak soms verward raakt, de materiaalwagens niet altijd worden afgeladen en sommigen hun kamelen alvast gaan zadelen. Wat zijn de sociale gevolgen van deze digitale techniek? In welke richting de toekomstige ontwikkelingen ook zullen gaan: duidelijk is in ieder geval, dat deze samenleving hoge eisen stelt aan de komende generatie. Hoe zal onze samenleving er over een jaar of vijftien uit zien? Over welke kennis moet je beschikken om mee te kunnen in die maatschappij? Hoe verhouden zich tegen die tijd leren, werken en vrije tijd? Heeft de kerk zich voldoende vaardigheden eigen gemaakt om de komende decennia goed toegerust de samenleving van de toekomst mee te kunnen opbouwen? Een samenleving die mondiaal, pluriform, multicultureel en in levensbeschouwelijk opzicht multireligieus van karakter is.

Zo bekeken kan het verhaal van de torenbouw van Babel in hoge mate verontrustend en angstaanjagend zijn. Maar anderzijds kan pluriformiteit een unieke mogelijkheid bieden om te luisteren naar elkaars opvattingen en denkbeelden, een ongekende kans om te groeien aan ervaringen en belevingen van de ander. Spraakverwarring als een geschenk uit de hemel, een godsgeschenk. Een geschenk dat de onderlinge communicatie, samenhang en dialoog weer op gang brengt en het digitale tijdperk een menselijk gezicht geeft.

Jan Simons

Terug naar overzicht