VITABERNA

 

 


Pastoraal atelier

Levoland 

Relimarkt

Bronnenmagazijn

 

POERIEM 

Als de joodse feestenkalender begint met Pesach (het joodse Paasfeest) dan sluit de jaarlijkse rij van feesten met Poerim oftewel het Lotenfeest. Dit feest is verbonden met het verhaal van koningin Ester en haar oom Mordechai. In het bijbelboek Ester staat te lezen hoe zij er samen – maar met Ester in de hoofdrol - voor zorgen, dat zo'n 475 jaar voor Christus een massale moordpartij onder de Joden in het toenmalige Perzië wordt voorkomen en volgens sommige bronnen zelfs in het tegendeel verkeert. Poerim heeft dan ook de uitbundigheid van een bevrijdingsfeest, maar herinnert tegelijk aan de vernietigingsdreiging, die het Joodse volk door de tijd heen steeds lijkt te vergezellen.
Voorbereid met een halve dag vasten, wordt dit bevrijdingsfeest uitbundig en met carnavaleske trekjes gevierd op een vaste dag in het voorjaar (14 Adar / februari-maart). Hoewel Poeriem een heel populair feest is, hoort het niet bij de echte hoogtijdagen van het Jodendom die hun wortels hebben in de Torah. Het is een van de zogenaamd 'Half-feesten', die te maken hebben met een gebeurtenis uit de geschiedenis van het joodse volk. En omdat het geen echte hoogtijdag is, mag men op deze feestdag gewoon werken. Maar in de praktijk van het Poeriem-vieren blijft er voor werken meestal weinig tijd over.

Het verhaal
Het is al dagen lang feest aan het hof van de Perzische koning Ahasveros. De wijn vloeit rijkelijk, de sterke verhalen komen los en het visserslatijn wordt langzamerhand voertaal. Mannen onder elkaar (want de koningin had haar eigen feestje) scheppen op over hun vrouwen: gekibbel van dronkaards, ordinaire kroegenpraat. Zo ook de koning: om te laten zien dat zijn vrouw Wasti de mooiste is, beveelt hij haar haar schoonheid voor de aanwezige feestvierders te tonen. Maar koningin Wasti weigert te komen en Ahasveros is woedend. Nog dezelfde dag is ze koningin-af en wordt ze verbannen: door haar weigering is zij in de ogen van de koning en het hof een slecht voorbeeld voor ‘ongehoorzame echtgenotes’ en een bedreiging voor de maatschappelijke orde van die tijd. De opstandige koningin dient dus vervangen te worden.
Op zoek naar een nieuwe koningin, schrijft het hof een schoonheidswedstrijd uit. Als de joodse balling Mordekai dit hoort, spant hij zich in om zijn nichtje Ester als kandidate in de paleisvertrekken te krijgen. Ahasveros valt op haar en kiest haar uit als nieuwe koningin. Ester zwijgt echter over haar familie en haar volk, zoals ze haar oom Mordekai beloofd had. Wanneer Mordekai hoort dat twee paleisbewakers een aanslag op de koning aan het voorbereiden zijn, licht hij Ester in, die dat op haar beurt aan de koning vertelt. Door uit eigen beweging naar de koning te gaan, brengt Ester haar leven in gevaar: op het ongevraagd voor de koning verschijnen stond in die tijd immers de doodstraf. Maar Ahasveros is Ester gunstig gezind en de schurken worden zonder pardon aan de schandpaal genageld.
 Enige tijd later wordt hofmedewerker Haman wegens bijzondere diensten door koning Ahasveros onderscheiden. Iedereen wordt verplicht voor deze praalhans te knielen. Maar Mordekai weigert, tot grote woede van Haman. Wanneer hij hoort dat Mordekai een Jood is, maakt hij plannen om hem en zijn volk uit te roeien. Voor Mordekai richt hij alvast een paal op. Wanneer Mordekai van de wrede plannen hoort, vraagt hij Ester bij de koning te pleiten voor zijn (en haar) volk. Ester richt een feestmaal aan, maar kan er niet toe komen Mordekai’s verzoek aan de koning voor te leggen.

De daaropvolgende nacht kan Ahasveros de slaap niet vatten en grijpt naar zijn memoires. Al lezend herinnert hij zich hoe Mordekai destijds zijn leven heeft gered. “Wat moet ik doen voor iemand die ik wil overladen met eer?” vraagt de koning aan Haman. Haman denkt dat de koning hem voor ogen heeft en somt een groot aantal koninklijke gunsten op. “Doe dat voor Mordekai”, zegt Ahasveros. Opnieuw kookt Haman van woede. Tijdens een tweede feestmaal slaagt Ester erin de koning op de hoogte te brengen van de plannen van Haman om het Joodse volk te vernietigen. Resultaat: Haman wordt zelf aan de galg die hij voor Mordekai had opgericht opgehangen.

Achtergrondinformatie
Poeriem, ook wel Lotenfeest geheten, is viering van het 'happy end' van de gebeurtenissen waarover in het bijbelboek Ester wordt verteld. Zijn naam dankt het feest aan een cruciaal moment in het verhaal van het joodse meisje Hadassa, die echter als Ester bekend is geworden. Het is een voorval dat zich afspeelt als zij inmiddels de nieuwe koningin van Perzië is. Haar oom en voogd Mordechai weigert om op koninklijk bevel te buigen en te knielen voor Haman, de hoogste van alle rijksgroten. Als Haman dat hoort, wordt hij zo kwaad dat hij niet alleen Mordechai maar álle joden in Perzië wil uitroeien. Om daar een geschikte dag voor vast te stellen, laat hij een soort waarzeggerij of toekomstvoorspelling toepassen: hij laat over alle dagen van het jaar het 'poer' oftewel het lot werpen.
En daar zouden dan de namen van dit feest vandaan komen. Wat men echter viert is het feit, dat koningin Ester er in slaagt koning de joden toestemming te laten geven zich te verzetten tegen de uitroeiïngsplannen, die hij ook heeft goedgekeurd. Hetgeen ze dan vervolgens op 14 Adar ook met succes doen.

Overeenkomstig de joodse dagindeling waarbij een nieuwe dag 's avonds begint, begint de viering van Poeriem voor onze begrippen de avond tevoren. De mensen gaan naar de sjoel (synagoge) om tijdens een avonddienst op een bijzondere zangtoon de Megilla of de Rol van Ester te horen voorlezen: een speciale vaak fraai versierde boekrol met het hele verhaal van Ester. Daarbij gaat het er rumoerig aan toe. Elke keer dat de naam Haman valt, maken de aanwezigen een hoop kabaal. Men wil de naam van die slechterik niet (meer) horen. Men stampt daarom met de voeten op de grond. Kinderen nemen daarvoor een ratel mee, een zogenaamde 'Hamandraaier', en soms zelfs toeters of fluitjes. En dat alles herhaalt zich dan nog een keer tijdens een ochtenddienst, de dag erna.
Na de dubbele luidruchtige viering van Poeriem in de synagoge zet men het feest daarbuiten even uitbundig voort, soms tot diep in de nacht. Dat gebeurt met overdadig – maar niet te - eten en drinken tijdens een groot feestmaal met de hele familie. Men geeft giften aan de armen. En men bedenkt elkaar en minstens twee vrienden en kennissen met cadeautjes, die dan vaak door kinderen worden rondgebracht. Elk cadeautje wat gegeven wordt, moet in elk geval uit twee eetbare dingen bestaan. Een van die twee etenswaren is vaak 'kiesjeliesjs': het traditionele Poeriemgebak. Dit zijn driehoekige, soms met maanzaad gevulde, koekjes die ook wel 'Hamansflappen' of 'Hamansoren' worden genoemd.

Poeriem is buiten de synagoge echt een feest voor kinderen, die zich daarbij voor de gelegenheid meestal verkleden. Gewoonlijk zijn ze verkleed als personen die in het bijbelverhaal voorkomen: als Ester natuurlijk, maar ook als Mordechai of koning Ahasveros en zelfs als de schurk Haman. Maar het mogen ook andere figuren zijn die op dat ogenblik populair zijn. Het verkleden wordt in verband gebracht met het gegeven, dat Ester eerst geheim houdt dat ze jodin is en dus als het ware vermomd door het leven gaat. Het wordt ook wel verbonden met het gegeven dat zij zich speciaal uitdost als zij naar de koning gaat om hem over te halen de joden te sparen. Zo verkleed spelen ze zogenaamde 'Poeriem-spelen', toneelstukjes die gedeelten uit het verhaal van Ester verbeelden. Op sommige worden er ook wel Poeriem-optochten gehouden. En ook deze tochten worden wel in verband gebracht met de gang van koningin Ester naar koning Ahasveros.Daardoor heeft Poeriem trekken van ons carnaval, dat we eveneens in het voorjaar vieren. Dat wordt nog versterkt door het feit, dat met Poeriem overal grappen over mogen worden gemaakt. Met alles mag de spot worden gedreven. Geen enkel heilig huisje is die dag echt heilig. En in sommige gevallen is er zelfs sprake van vormen van rolomkering: een 'officiële' persoon wordt voor de duur van één dag vervangen door een Poeriem-figuur, die vervolgens gedurende een dag in doen en laten de draak steekt met het gewone doen en laten van de betreffende persoon en de instantie die hij vertegenwoordigt. Poeriem laat daarmee tegelijk zien dat godsdienst niet altijd door diep ernstig moet zijn, maar dat een (vrome) glimlach en soms een schaterlach er van tijd tot tijd echt bij horen. Evenals de opdracht om een keer per jaar net zolang te drinken totdat men geen verschil meer weet tussen 'Vervloekt zij Haman' en 'Gezegend zij Mordechai'.

Terug naar overzicht